Surah Muhammad · Ayah 4·Madanī

4

فَإِذَا ٱلَّذِينَ حَتَّىٰٓ إِذَآ فَإِمَّا وَإِمَّا حَتَّىٰ ذَٰلِكَ وَلَوْ مِنْهُمْ وَلَٰكِن وَٱلَّذِينَ فِى فَلَن ﴿٤﴾

Translation

Saheeh International

So when you meet those who disbelieve [in battle], strike [their] necks until, when you have inflicted slaughter upon them, then secure their bonds, and either [confer] favor afterwards or ransom [them] until the war lays down its burdens. That [is the command]. And if Allah had willed, He could have taken vengeance upon them [Himself], but [He ordered armed struggle] to test some of you by means of others. And those who are killed in the cause of Allah - never will He waste their deeds.

Tafsīr

قرآن حکیم (شرح آیات منتخب)

بردگی در اسلام

به فرمودةٌ این آیه, اسیر جنگی را نمی‌توان بعد از پایان جنگ به قتل رسانید؛ بلکه رهبر مسلمانان» طبق مصالحی که در نظر می‌گیرد. آنها را بدون عوض یا گاهی با عوض آزاد می‌کند و این عوض» نوعی غرامت جنگی است که دشمن باید بپردازد. البته حکم سومی نیز در این رابطه در اسلام هست که اسیران را به صورت بردگان درآورند. البته این یک دستور الزامی نیست؛ بلکه در صورتی است که رهبر مسلمانان در شرایط خاصی آن را لازم ببیند و شاید به همین دلیل در متن قرآن به صراحت نیامده و تنها در روایات منعکس شده است. برده‌داری در زمان پیامبر(ص) وجود داشته و بعضی بر اسلام خرده می‌گیرند که چرا این آیین الهی با آن همه محتوا و ارزش‌های والای انسانی» بردگی را به کلی لغو نکرد و طی یک حکم قطمی و عمومی» آزادی بی قید و شرط بردگان را اعلام نکرد. باید توجه داشت که برای ریشه‌کن کردن یک خو و عادت نادرست که در وجود شخص یا اجتماع ریشه دوانده باید از برنامة زمان‌بندی‌شده استفاده کرد و چه بسا جلوگیری ناگهانی از آن عادتء تأٌثیر منفی از خود به جا گذارد. در آن زمان» برده‌داری» یک سنت کاملاً جا افتاده در جامعه‌ها محسوب می‌شد و بسیاری از مردم را بردگان تشکیل می‌دادند. اگر اسلام با یک فرمان عمومی» آزادی تمام بردگان را اعلام می‌کردء ناگهان یک جمعیت عظیم بیکار ظاهر می‌شد که هم زندگی آنان با خطر مواجه می‌گشت و هم ممکن بود نظم جامعه مختل گردد و فشار محرومیت به همه جا حمله‌ور شود و درگیری و خون‌ریزی به راه افتد. از این رو می‌بایست به تدریج آزاد و جذب جامعه می‌شدند تا نه جان خودشان و نه امنیت جامعه به خطر بیفتد. برنامة حساب‌شدةٌ اسلام این بود که سرچشمةٌ برده‌داری را بست و تنها در یک مورد اجازةٌ برده‌گیری داد و آن؛ اسیران جنگی بود که جنبة الزامی نیز نداشت و دلیل جواز آن هم این بود که در آن زمان» زندانی نبود که بتوان اسیران جنگی را تا روشن شدن وضعشان در زندان نگه داشت و راهی جز تقسیم کردن آنها در میان خانواده‌ها و نگهداری به صورت برده وجود نداشت. بدیهی است هنگامی که چنین شرایطی تغییر یابد» هیچ دلیلی ندارد که امام مسلمانان حکم بردگی را در بارة اسیران بپذیرد و می‌توان با در نظر گرفتن مصالحء آنها را با فدیه یا بدون آن آزاد کرد. از طرف دیگر می‌بینیم که اسلام برنامهٌ وسیعی را برای آزاد شدن بردگان تنظیم کرده است که اگر مسلمانان آن را عمل می‌کردند. در مدتی نه چندان زیاد» همه بردگان به تدریج آزاد و جذب جامعةٌ اسلامی می‌شدند. برخی از رئوس این برنامهء اینهاست: ۱- یکی از مصارف زکاتء آزاد کردن برده‌هاست. بردگان می‌توانند طبق قراردادی که با مالک خود می‌بندندء از دسترنج خود آزاد شوند. آزاد کردن بردگان» یکی از مهم‌ترین عبادات و اعمال خیر در اسلام است و پیشوایان اسلام در این کار پیش‌قدم بودند و به کمترین علتی» بردگان را آزاد می‌کردند. ۴- کفارةٌ بسیاری از تخلفات در اسلامء آزاد کردن بردگان قرار داده شده است. در دوران میانی که بردگان مسیر خود را طبق برنامةٌ حساب‌شدة اسلام به سوی آزادی می‌پیمایند. اسلام برای احیای حقوق آنها اقدامات وسیعی کرده و نهایت احترام و شخصیت انسانی را برای آنها قائل شده است؛ تا آتجا که از پیامبر(ص) روایت شده است: «کسی که برادرش زیردست اوست. باید از آنچه می‌خورد. به او بخوراند و از آنچه می‌پوشد. به او بپوشاند و زیادتر از توانایی به او تکلیف نکند.» > **پانوشت صفحه (منابع):** > ۱ المیزان» ج ۸۸ ص ۲۲۵ ۲ نمونه ج ۲۱ ص ۴۱۲ > ۲- نمونهء ج ۲۱ ص ۴۱۲ > **Cited sources** (grade before any load-bearing use): Tafsīr Nemūneh, al-Mīzān.