برزخ؛ جهانی بین دنیا و آخرت

واژةٌ برزخ در اصل به معنای چیزی است که در میان دو شیء حایل می‌شود. بر همین اساس» به عالمی که میان دنیا و عالم آخرت قرار گرفته, برزغ گفته می‌شود. خبر وجود چنین جهانی که گاهی از آن تعبیر به عالم قبر یا عالم ارواح می‌شود. در آیات و احادیث آمده است. در یات متعددی از قرآن مجید به این موضوع - به ظهور یا صراحت - اشاره شده است. این آیه» در وجود چنین عالمی ظهور دارد. از آیاتی که با صراحت وجود چنین جهانی را اثبات می‌کندء یات مربوط به زندگی و حیات شهیدان است (ر.ک. به: بقره - ۱۵۴ و آل‌عمران - ۱۶۹)؛ یا یه ۴۶ سورةٌ موّْمن که به صراحت وجود برزخ را برای کفار طغیانگری همچون فرعون و یارانش مطرح کرده است: «(عذاب آنها) آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه می‌شوند؛ و روزی که قیامت برپا شود. (می‌فرماید) آل فرعون را در سخت‌ترین عذاب‌ها وارد کنید.» روشن است که این آتشی که در آیه به آن اشاره شده که آل فرعون صبح و شام بر آن عرضه می‌شوند» چهنم برزخی است؛ چرا که مجازات آنها در قیامتء در پایان آیه به طور جداگانه آمده. از این رو غالب مفسران» این آیه را به عالم برزخ و عذاب قبر تفسیر کرده‌اند. در احادیث اسلامی به طور گسترده در بارة عالم برزخ و ویژگی‌های آن سخن به میان آمده است. در حدیثی مشابه از امام علی(ع) و امام سجاد(ع) نقل شده است: «قبر, باغی از باغ‌های بهشت یا حفره‌ای از حفره‌های دوزخ است.» در روایت معروفی می‌خوانیم: هنگامی که اجساد کشتگان مشرکان مکه را در جنگ بدر در چاهی ریختنند.ء پیامبر(ص) در کنار چاه ایستاد و این جمله‌ها را فرمود: «ای اهمل چاه. آیا آنچه را که پروردگارتان به شما وعده داده بود» حق یافتید؟ من که وعدهٌ پروردگارم را (در مورد پیروزی) حق یافتم.» گروهی عرض کردند: ای رسول خداء آیا آنها می‌شنوند؟ فرمود: «شما در این مورد از آنها شنواتر نیستید؛ ولی آنها امروز پاسخ نمی‌دهند.» در حدینی از امام صادق(ع) آمده است: «به خدا سوگند. من تنها از برزخ شما می‌ترسم.»؛ اشاره به این که موّمنان در قیامت مشمول شفاعت پیامبر(ص) و امامان معصوم‌اند؛ ولی حساب برزخ جدا است. در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم: «برزخ همان عالم قبر و شواب و عقابی است که در میان دنیا و آخرت وجود دارد.» اینک این سوّال باقی است که زندگی برزخی چگونه است. دانشمندان در پاسخ به این سوّال گفته‌اند که روح انسان بعد از پایان زندگی دنیاء در جسم لطیفی قرار می‌گیرد که از بسیاری از عوارض جسم مادی برکنار است؛ ولی از آن نظر که شبیه این جسم مادی عنصری داردء به آن بدن مثالی یا قالب مثالی می‌گویند که نه کاملاً مجرد است و نه مادی محض؛ بلکه دارای نوعی تجرد برزخی است و اگر در روایات از فشار قبر سخن به میان آمده» مربوط به بدن مثالی است و نه بدن مرده؛ چرا که آن بدن دیگر احساسی ندارد و از این گذشته ممکن است با اموری مثل سوختن و... کلاً نابود شده باشد. البته همان‌گونه که درک حقیقت زندگی عالم آخرت برای ما غیر ممکن استء آگاهی از جهان برزخ به طور کامل نیز ممکن نیست؛ چرا که مرتبه‌ای بالاتر از این جهان دارد. به گفتةٌ بعضی از دانشمندان می‌توان آن را تشبیه به حالت خواب کرد. در خواب‌های راستین» روح انسان با استفاده از قالب مثالی» مناظری را می‌بیند و لذت می‌برد؛ گاه نیز مناظر هولناکی را مشاهده می‌کند و از خواب بیدار می‌شود. در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است: «هنگامی که خداوند روح موْمن را می‌گیرد. او را در قالبی همچون قالب دنیوی‌اش در دنیا قرار می‌دهد.» نکنةٌ دیگر این که در روایات بسیاری می‌خوانیم که از هر کس پس از مرگش از نکاتی سوّال می‌شود. در روایتی از امام سجاد(ع) آمده است: «فرزند آدمء از مرگ غافل مباش. به همین زودی قبض روح خواهی شد و به منزلی منتقل می‌شوی... و دو فرشتةٌ منکر و نکیر برای سوال بر تو وارد می‌شوند و اول چیزی که می‌پرسند. از پروردگار تو است؛ آنگاه از پیامبری که به سوی تو فرستاده شده و از دینی که پذیرفته‌ای و از کتابی که تلاوت می‌کردی و از امامی که ولایت او را قبول کرده بودی. آنگاه از عمرت می‌پرسند که در چه راهی آن را صرف کردی و از مال و ثروت که از کجا به دست آوردی و در چه راهی مصرف کردی؟»! > **پانوشت صفحه (منابع):** > ۱- پیام قرآن» ج۵» ص ۴۴۳ > **Cited sources** (grade before any load-bearing use): Payām-i Qurʾān.