ظلم خدا به بندگان محال است

بخش پایانی آیه دلیل روشنی بر اختیار و آزادی اراده و بیانگر این حقیقت است که خداوند نه بی‌جهت کسی را کیفر می‌دهد و نه بر مجازات کسی بدون دلیل می‌افزاید. برنامةٌ او عدالت محض است؛ چرا که سرچشمةٌ ظلم» کمبودها و نقص‌هاء جهل و ناآگاهی یا هوای نفس است و ذات پاک او از همةٌ این امور منزه است. تعبیر به «ظلام» در اینجا که صیغةٌ مبالغه و به معنای بسیار ظلم‌کننده است و در بعضی دیگر از آّیات قرآن ممکن است اشاره به این باشد که مجازات بی‌دلیل از سوی خداوند بزرگ» همیشه مصداق ظلم بسیار است؛ چرا که از او هرگز چنین انتظاری نیست. بعضی نیز گفته‌اند که چون او بندگان فراوانی داردء اگر بر هر کس مختصر ستمی کندء مصداق «ظلّام» خواهد بود. این دو تفسیر با هم منافاتی ندارد. به هر حال, قرآن» در این آیات» قلم بطلان بر مکتب جبر - که مایةٌ اشاعةٌ فساد و امضای انواع زشتی‌ها و نفی هر گونه تعهد و مسئولیت است - می‌کشد.ء همگان را در برابر اعمالشان مسئول می‌شمرد و نتایج اعمال هرکس را در درجةٌ اول متوجه خود او می‌داند. در حدیثی از امام رضا(ع) می‌خوانیم که یکی از یارانش سوّال کرد: آیا خداوند بندگان را مجبور به گناه می‌کند؟ فرمود: «نه؛ بلکه آنها را آزاد می‌گذارد و مهلت می‌دهد تا از گناهان خویش توبه کنند.» باز سوّال کرد: آیا بر بندگانش چیزی را که طاقتش را ندارند» تکلیف می‌کند؟ امام فرمود: «چگونه چنین کاری را می‌کند؛ در حالی که خودش فرموده «و ما ربک بظلّام للعبید.»؟» سپس افزود: «پدرم موسی بن جعفر(ع) از پدرش جعفر بن محمدر(ع) چنین نقل فرموده است: «کسی که گمان کند خداوند بندگان را مجبور به گناه می‌کند. یا چیزی را که طاقتش را ندارند, تکلیف می‌کند. از گوشت حیوانی که او ذبج می‌کند. نخورید, شهادتش را نپذیرید. پشت سرش نماز نخوانید و از زکات نیز چیزی به او ندهید».» > **پانوشت صفحه (منابع):** > ۱- نمونه چ۲۰ ۰ ص ۲۹۸ ۲ پیشین» ص ۳۰۴ ۳ پیشین» ص ۳۰۸ > ۲ پیشین» ص ۲۰۴ > ۳ پیشین» ص ۲۳۰۸ > **Cited sources** (grade before any load-bearing use): Tafsīr Nemūneh.