جانوران؛ موجوداتی بانشعور

أُمّم» جمع مت و امت به معنای جمعیت و گروهی است که قدر مشترکی دارند؛ مثلاً دین یا زبان واحدء صفات یا کارهای واحدی دارند. این آیه می‌فرماید که هر یک از انواع حیوانات و پرندگان برای خود امتی همانند انسان‌ها هستند؛ اما این که این همانندی و شباهت در چه جهت است.ء در میان مفسران گفت‌وگو است. از آّیات دیگر قرآن و روایات اهل بیت(ع) استفاده می‌شود که منظورء شباهت آنها با انسان از نظر درک و فهم و شعور است؛ یعنی آنها نیز در عالم خود دارای علم و شعور و ادراک هستندء خدا را می‌شناسند و به اندازة توانایی خودء او را تسبیح و تقدیس می‌کنند؛ اگر چه فهم آنها در سطح پایین‌تر از فکر و فهم انسان‌هاست. انتهای همین آیه نیز این نظر را تأیید می‌کند و می‌فرماید: «سپس همگی به سوی پروردگارشان محشور می‌گردند.»؛ یعنی حیوانات نیز رستاخیز دارند. شک نیست که نخستین شرط حساب و جزاء عقل و شعورء و به دنبال آن» تکلیف و مسئولیت است. طرفداران این عقیده می‌گویند مدارکی در دست است که نشان می‌دهد حیوانات نیز به اندازةٌ خود دارای درک و فهم‌اند؛ از جمله زندگی بسیاری از حیوانات» آمیخته با نظام زیبا و شگفت‌انگیزی است که روشنگر سطح عالی فهم و شعور آنهاست. زندگی پیچیده و تمدن شگفت‌انگیز مورچه‌هاء زنبورهاء پرندگان و بسیاری از حیوانات دیگرء مّید این مطلب است. علاقه‌ای که بسیاری از حیوانات به صاحب خود پیدا می‌کنند و وفای آنها به صاحبشان» شاهدی دیگر برای این موضوع است. مسلّم است که تمام این امور را نمی‌توان ناشی از غریزه دانست؛ زیرا غریزه معمولاً سرچشمة کارهای یکنواخت و مستمر است؛ اما اعمالی که در شرایط خاصی انجام می‌شود که پیش‌بینی‌شدنی نیست و معمولا عکس‌العملی است» به فهم و شعور شبیه‌تر است تا به غریزه. از همةٌ اینها گذشته» در آیات متعددی از قرآن» مطالبی دیده می‌شود که دلیل محکمی برای فهم و شعور بعضی از حیوانات محسوب می‌شود. داستان فرار کردن مورچگان از برابر لشکر سلیمان و داستان آمدن هدهد به منطقةٌ «سباً و یمن» و آوردن خبرهای هیجان‌انگیز برای سلیمان؛ شاهد این مدعاست. در روایات اسلامی نیز احادیث متعددی در زمینةٌ رستاخیز حیوانات دیده می‌شود. از جملهه» از ابوذر نقل شده است که می‌گوید: ما خدمت پیامبر([ص) بودیم که پیش روی ما دو بز به یکدیگر شاخ زدند. پیغمبر(ص) فرمود: «می‌دانید چرا اینها به یکدیگر شاخ زدند؟» حاضران عرض کردند: نه. پیامبر(ص) فرمود: «ولی خدا می‌داند چرا و به زودی در میان آنها داوری خواهد کرد.» سوّال مهمی که در اینجا پیش می‌آید. این است که ایا حیوانات نیز مانند انسان‌ها تکلیف دارند؛ با این که یکی از شرایط مسلّم تکلیف» عقل است و به همین جهت» کودک یا شخص دیوانه از دایرةٌ تکلیف بیرون است؟ در پاسخ این سوّال باید گفت که تکلیف مراحلی دارد و هر مرحله» ادراک و عقلی متناسب خود می‌خواهد. تکالیف فراوانی که در اسلام برای یک انسان وجود دارده به قدری است که بدون داشتن یک سطح عالی از عقل و درک انجام آنها ممکن نیست و ما هرگز نمی‌توانیم چنان تکالیفی را برای حیوانات بپذیریم؛ زیرا شرط آن در آنها وجود ندارد. مرحلةٌ ساده و پایین‌تری از تکلیف اما تصور می‌شود که مختصر فهم و شعوری برای آن کافی است و ما نمی‌توانیم وجود چنین فهم و شعور و چنین تکلیفی را به طور کلی در بارةٌ حیوانات انکار کنیم؛ چنان که از کودکان و دیوانگان نیز در حد خودشان انتظاراتی هر چند ابتدایی می‌رود که اگر از آن سرپیچی کنندء موّاخذه می‌شوند. > **پانوشت صفحه (منابع):** > ۱- نمونه چ۵» صص ۲۲۱-۲۲۷ > **Cited sources** (grade before any load-bearing use): Tafsīr Nemūneh, al-Kāfī.